Khi bán nông sản cho thương lái, nông dân giữ được phần lớn quyền lợi bằng bốn việc: kiểm cân bằng một vật biết trước khối lượng trước khi cân hàng, có người nhà đứng đọc và ghi từng mã cân, thoả thuận trước cách trừ bì bao và trừ hao, và cả hai bên cùng ký vào sổ cân hoặc biên nhận trước khi hàng lên xe.
Phần lớn thương lái làm ăn lâu dài với một vùng, họ cần giữ mối và không muốn mang tiếng. Nhưng mỗi vụ bán hàng tấn, chỉ một sai lệch nhỏ trên mỗi bao cũng thành khoản lớn. Bài này viết cho bà con trồng lúa, cà phê, tiêu, trái cây, và con cháu đang phụ ba mẹ bán vụ, tập trung vào những việc làm được ngay tại sân nhà.
Sai lệch thường nằm ở đâu trong một buổi cân
Một buổi bán nông sản cho thương lái thường kéo dài vài tiếng, cân hàng chục đến hàng trăm mã. Sai lệch hiếm khi nằm ở một lần cân lớn, mà rải rác ở những chỗ nhỏ, lặp lại nhiều lần.
Chỗ thứ nhất là cái cân: cân bàn, cân đồng hồ lớn mang theo xe có thể lệch do va đập dọc đường, do đặt trên nền đất không phẳng, hoặc không còn đúng mà không ai kiểm. Chỗ thứ hai là cách đọc và ghi: người đọc số nhanh, người ghi sổ là người của bên mua, cuối buổi cộng tổng mà bên bán không có bản riêng để đối chiếu.
Chỗ thứ ba là các khoản trừ: trừ bì bao, trừ độ ẩm, trừ tạp chất, trừ hàng loại hai. Mỗi khoản đều có lý do chính đáng nếu được thoả thuận rõ từ đầu, nhưng thành chỗ thiệt khi con số trừ được đưa ra lúc cuối buổi, ước chừng, không ai kiểm.
Hiểu ba chỗ đó giúp bạn biết nên đặt người ở đâu: một người nhìn cân, một người ghi sổ riêng, và một cuộc thoả thuận rõ trước khi cân mã đầu tiên.
Kiểm cân trước khi cân mã đầu tiên
Bạn không cần biết cấu tạo cân, chỉ cần một vật đã biết trước khối lượng và vài phút trước khi bắt đầu.
- Chuẩn bị vật đối chứng. Tốt nhất là quả cân chuẩn mua ở cửa hàng dụng cụ đo lường. Nếu không có, dùng một bao hàng đã cân ở cân đối chứng của xã, hợp tác xã hoặc đại lý quen trước đó, ghi rõ khối lượng.
- Nhìn cân về 0 khi bàn cân trống. Cân đặt trên nền phẳng, không kê nghiêng, không có vật gì tì vào bàn cân.
- Đặt vật đối chứng lên cân. Đọc số khi kim hoặc màn hình đã đứng yên. Số phải khớp với khối lượng bạn đã biết, chênh nhỏ là chấp nhận được.
- Nhấc ra, xem cân về 0 lại. Nếu không về 0, đề nghị chỉnh lại trước khi cân hàng.
- Lặp lại giữa buổi. Sau khoảng vài chục mã, hoặc khi cân bị dịch chỗ, đặt lại vật đối chứng một lần nữa.
Việc kiểm cân nên nói trước như một thủ tục chung, không phải dành riêng cho thương lái này: “Nhà em lần nào bán cũng thử cân bằng bao này, anh thông cảm.” Thương lái làm ăn đàng hoàng thường đồng ý ngay, vì họ cũng muốn tránh tranh cãi về sau.
Các khoản trừ: hỏi gì trước khi cân
Các khoản trừ là chỗ dễ vênh nhau nhất. Bảng dưới gợi ý câu nên hỏi và chốt trước, để cuối buổi không phát sinh con số bất ngờ.
| Khoản trừ | Vì sao có | Nên chốt trước điều gì |
|---|---|---|
| Trừ bì bao | Bao, túi, sọt có khối lượng riêng | Mỗi bao trừ bao nhiêu; cân thử vài bao rỗng ngay tại chỗ để cùng thấy |
| Trừ độ ẩm | Lúa, cà phê, tiêu ẩm thì nặng hơn khi khô | Đo bằng máy nào, đo mẫu ra sao, bạn có được đứng xem lúc đo không |
| Trừ tạp chất | Lẫn rơm, đất, cành lá, hạt lép | Cách lấy mẫu để tính tạp chất, mẫu lấy từ bao nào |
| Trừ hàng loại hai | Trái nhỏ, trái xấu giá khác | Tiêu chí phân loại cụ thể, ai phân loại, có để riêng cho bạn xem không |
| Trừ hao vận chuyển | Hàng sẽ hao trên đường | Khoản này thường do bên mua chịu; nếu bị đề nghị trừ, hỏi rõ vì sao |
Nguyên tắc chung: khoản trừ nào cũng nên có con số hoặc cách tính cụ thể, được hai bên đồng ý trước khi cân, và ghi vào sổ cân. Khoản trừ “ước chừng” đưa ra sau khi hàng đã lên xe là khoản bạn khó phản đối nhất.
Ví dụ giả định: mùa cà phê ở Lâm Đồng
Nhà anh Phúc (ví dụ giả định) ở Lâm Đồng bán cà phê nhân cho một thương lái mới đến mua giá cao hơn chỗ quen một chút. Thương lái mang cân bàn theo xe, người phụ đọc số, thương lái ghi sổ.
Anh Phúc làm hai việc mà nhà anh vẫn làm mỗi vụ. Anh đặt lên cân một bao cà phê đã cân sẵn ở đại lý trong xã hôm trước, số trên cân thấp hơn khoảng một ký rưỡi. Người phụ nói cân mới kiểm, chắc bao để lâu hao. Anh đề nghị kê lại cân cho phẳng và cân bao đó lần nữa, số vẫn thấp hơn. Hai bên thống nhất cộng bù mỗi mã một khoản bằng mức chênh đó, ghi vào đầu sổ.
Việc thứ hai là con trai anh ngồi ghi sổ riêng từng mã cân, mỗi mã đọc to rồi hai bên cùng ghi. Cuối buổi, tổng của hai cuốn sổ lệch nhau ba mã, dò lại thì bên mua ghi nhầm hai mã và bỏ sót một mã. Sửa xong, hai bên ký vào cả hai sổ.
Anh Phúc không biết thương lái có cố ý hay không, và cũng không cần biết. Thứ tự kiểm cân, ghi sổ đôi, ký xác nhận đã biến một buổi bán hàng có thể thiệt thành một buổi rõ ràng cho cả hai bên.
Ghi sổ cân sao cho có giá trị khi cần đối chiếu
Sổ cân là chứng cứ quan trọng nhất của người bán nông sản. Một cuốn sổ tốt có những điểm sau:
- Ghi ngày, giờ bắt đầu, tên người mua hoặc biển số xe, loại hàng, giá thoả thuận.
- Ghi kết quả kiểm cân đầu buổi và giữa buổi, kể cả khoản bù nếu có.
- Mỗi mã cân một dòng, đánh số thứ tự, ghi số bao trên mã và khối lượng đọc được.
- Ghi riêng các khoản trừ theo thoả thuận: bì, ẩm, tạp chất, loại hai, với cách tính.
- Cuối buổi cộng tổng, đối chiếu với sổ bên mua, sửa chỗ lệch, rồi cả hai bên ký hoặc ghi tên vào trang cuối.
- Chụp ảnh các trang sổ đã ký bằng điện thoại, gửi cho một người nhà giữ.
Nếu bán qua hợp tác xã hoặc tổ hợp tác, hỏi họ có mẫu phiếu cân chung không. Phiếu in sẵn có chỗ ký của hai bên giúp việc đối chiếu sau này dễ hơn sổ tay.
Khi thấy cân lệch hoặc khoản trừ vô lý
Dừng cân, nói chuyện ngay lúc đó. Đừng để đến khi hàng đã lên xe. Lúc hàng còn ở sân nhà, bạn còn quyền chọn không bán tiếp.
Đề nghị cân lại ở cân đối chứng. Nhiều xã, hợp tác xã, đại lý có cân đối chứng hoặc cân lớn đã kiểm định. Mang vài bao đi cân lại là cách khách quan nhất.
Từ chối khoản trừ không có cách tính. Bạn có quyền nói: “Khoản này mình chưa thoả thuận, anh tính cụ thể giúp em.” Nếu không thống nhất được, dừng bán là lựa chọn hợp lý.
Báo cho người có thể giúp. Tổ hợp tác, hội nông dân, trưởng thôn thường biết thương lái nào làm ăn lâu dài. Trường hợp nghiêm trọng, có thể phản ánh với ủy ban nhân dân cấp xã hoặc lực lượng quản lý thị trường, kèm sổ cân và ảnh.
Giữ hoà khí với người làm ăn tử tế. Nếu chỉ là cân lệch do va đập và bên mua chịu bù, đó là cách xử lý đúng. Đừng biến sự cố thành mâu thuẫn với người mua lâu năm.
Con cháu phụ ba mẹ bán vụ: chia việc thế nào
Nhiều nhà, buổi bán nông sản là lúc cả nhà cùng ra sân. Nhưng nếu ai cũng khuân vác, không ai nhìn cân, không ai ghi sổ, thì có đông người cũng không giữ được quyền lợi. Chia việc rõ trước khi xe thương lái đến là cách đơn giản nhất.
Một người lớn tuổi, có kinh nghiệm, lo phần thoả thuận giá và các khoản trừ với thương lái. Một người trẻ, mắt tốt, đứng ở phía nhìn thẳng mặt cân, đọc to từng mã. Một người khác ngồi ghi sổ, tốt nhất là người cẩn thận, viết rõ, cộng tổng nhanh. Những người còn lại khuân hàng, đếm bao.
Người con đang đi học hoặc làm xa về phụ vụ có thể giúp thêm phần chụp ảnh sổ, ghi lại thoả thuận bằng tin nhắn gửi cho người mua sau khi chốt giá, và giữ một bản ảnh trên điện thoại. Những việc này nhỏ nhưng khi có tranh cãi về sau, chúng là thứ người lớn tuổi thường không nghĩ tới.
Điều nên tránh là để người nhìn cân kiêm luôn khuân vác. Khi tay đang ôm bao, mắt không thể theo kịp mặt cân, và đó là lúc sai lệch dễ lọt qua nhất.
Thương lái cũng có lúc bị tráo hàng
Để công bằng, cũng cần nói chiều ngược lại. Có những trường hợp bên bán trộn đất, đá, hàng ẩm, hàng loại hai vào giữa bao để tăng cân, hoặc bao đầu xe là hàng đẹp còn bao cuối là hàng xấu. Thương lái từng gặp chuyện này thường rất kỹ khi lấy mẫu, đo ẩm, xem tạp chất.
Vì vậy, sự kỹ tính của người mua chưa chắc là dấu hiệu gian lận. Cách tốt nhất để không bị nghi ngờ là làm minh bạch từ phía mình: hàng phơi đúng, sàng sạch, phân loại trước, cho người mua chọn bao bất kỳ để lấy mẫu.
Khi hai bên cùng minh bạch, việc kiểm cân, ghi sổ, lấy mẫu trở thành thủ tục chung chứ không còn là chuyện nghi ngờ nhau. Một vùng có tiếng hàng sạch, cân rõ thường giữ được thương lái tốt lâu năm, và giá bán cũng ổn định hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nông dân có được yêu cầu thương lái thử cân trước khi cân hàng không?
Đây là đề nghị bình thường trong mua bán. Bạn nên nói trước như một thói quen chung của nhà mình. Thương lái làm ăn lâu dài thường đồng ý, vì kiểm cân rõ ràng cũng giúp họ tránh tranh cãi.
Không có quả cân chuẩn thì lấy gì để thử cân?
Bạn có thể dùng một bao hàng đã được cân ở cân đối chứng của xã, hợp tác xã hoặc đại lý quen, ghi rõ khối lượng lên bao. Bao đó dùng làm vật đối chứng cho cả vụ, nhưng nên cân lại định kỳ vì hàng có thể hao.
Trừ bì bao bao nhiêu là hợp lý?
Không có con số chung vì bao mỗi loại nặng khác nhau. Cách công bằng nhất là cân thử vài bao rỗng cùng loại ngay tại chỗ, lấy trung bình, hai bên cùng thấy và ghi vào sổ trước khi cân hàng.
Hàng đã lên xe mới thấy tổng lệch thì làm sao?
Đối chiếu sổ của hai bên từng dòng để tìm mã lệch, đề nghị bên mua sửa và ký xác nhận. Nếu không thống nhất, giữ sổ, ảnh chụp và nhờ trưởng thôn, tổ hợp tác hoặc ủy ban cấp xã hoà giải.
Có nên để thương lái tự ghi sổ cân không?
Không nên để chỉ một bên ghi. Nhà bạn nên có một người ghi sổ riêng, mỗi mã đọc to rồi cả hai cùng ghi. Cuối buổi đối chiếu hai sổ là cách nhanh nhất để phát hiện ghi nhầm hoặc sót mã.
Bị ép trừ độ ẩm quá cao thì làm gì?
Đề nghị đo lại trước mặt bạn với mẫu lấy từ nhiều bao khác nhau. Nếu vẫn không thống nhất, bạn có thể mang mẫu đi đo ở đại lý hoặc hợp tác xã khác để so, hoặc tạm dừng bán.