Khi nghi mình đang bị kéo vào một màn dàn cảnh để tráo đồ, việc đúng là dừng câu chuyện, giữ tài sản sát người và rời về chỗ đông người ngay, không cần chứng minh người kia là kẻ gian. Không giằng co, không đuổi theo, không cố bắt quả tang. Bị đe doạ, bị chặn đường thì gọi 113.
Các chiêu đánh lạc hướng có vỏ khác nhau, từ nhặt được của rơi, nhờ giữ túi, làm bẩn áo, chặn xe, đến xưng cán bộ, nhưng bộ khung bên trong gần như giống hệt. Nhận ra bộ khung thì bạn không cần nhớ từng chiêu. Bài này gom bộ khung đó, ba việc làm ngay, bảng nên và không nên, cách ghi nhớ đặc điểm cho dùng được, và vai trò của người đứng xung quanh.
Bộ khung chung của mọi màn dàn cảnh
Một sự bất ngờ. Của rơi, vết bẩn, tiếng kêu va quẹt, người xưng quen. Sự bất ngờ làm bạn tạm ngừng suy nghĩ theo thói quen.
Một lý do để chạm vào bạn hoặc đồ của bạn. Lau áo giúp, giữ túi giùm, kiểm tra tiền, xem xe. Không có cái chạm, không có cú tráo. Vì vậy, giữ khoảng cách một sải tay với người lạ đang nói chuyện là cách phòng đơn giản mà hiệu quả nhất trong mọi chiêu.
Một lực kéo bạn rời chỗ đông. Ra góc khuất cho kín, tấp vào lề, vào nhà cho tiện. Chỗ vắng là chỗ không có nhân chứng và camera.
Một người thứ hai, thứ ba. Người đánh lạc hướng hiếm khi là người ra tay. Khi bạn thấy có người thứ hai xuất hiện "tình cờ", gần như chắc bộ khung đã đủ.
Một áp lực thời gian. Người ta quay lại tìm, cán bộ sắp đi, xe sắp chạy. Áp lực này để bạn không kịp nhìn kỹ và không kịp hỏi ai.
Một thứ bạn phải đưa ra. Tiền, vàng, điện thoại, túi, chìa khoá. Đây là điểm cuối của mọi màn, và cũng là điểm bạn có thể dừng lại bất cứ lúc nào.
Ba mươi giây đầu: dừng, giữ, rời
Khi thấy từ hai dấu hiệu của bộ khung trở lên, làm ba việc theo thứ tự này. Không cần biết chắc mới làm, vì cả ba việc đều vô hại nếu hoá ra bạn nghi nhầm:
- Dừng. Ngưng câu chuyện bằng một câu ngắn, không giải thích: "Thôi, cảm ơn", "Không cần đâu", "Để em gọi người nhà đã", hay "Để cô hỏi con cô đã" tuỳ tuổi. Không trả lời câu hỏi tiếp theo của họ, không kể thêm mình đi đâu, mang gì.
- Giữ. Đưa túi ra trước ngực, rút chìa khoá xe, cất điện thoại. Đồ đang đặt xuống thì nhặt lên. Không mở ví, không lấy tiền ra trong lúc còn đứng với họ.
- Rời. Đi về hướng có người: quầy hàng, cửa hàng có người bán, chốt bảo vệ, cây xăng. Không đi theo họ, không lên xe họ, không vào nhà ai.
Ba việc này có thể làm cùng lúc trong chưa đến nửa phút. Phần khó nhất là vượt qua cảm giác ngại bất lịch sự. Hãy nhớ: người tử tế thật không bị tổn thương vì bạn từ chối, còn kẻ dàn cảnh mất đúng thứ họ cần.
Nên và không nên khi nghi bị dàn cảnh
Nhiều phản ứng tự nhiên lại đẩy bạn vào thế nguy hiểm hơn. Bảng dưới đây đặt hai cách cạnh nhau:
| Không nên | Nên | Vì sao |
|---|---|---|
| Vạch mặt, buộc tội tại chỗ | Từ chối ngắn rồi rời đi | Buộc tội dễ biến thành xô xát với cả nhóm |
| Giằng lại túi, đuổi theo | Để họ đi, ghi nhớ đặc điểm | Tài sản tìm lại được, chấn thương thì không |
| Lục túi kiểm đồ ngay trước mặt họ | Giữ túi, kiểm khi đã ở chỗ an toàn | Mở túi trước mặt họ là thêm cơ hội lấy đồ |
| Chụp ảnh sát mặt họ | Ghi nhớ hoặc quay từ xa nếu an toàn | Chĩa máy vào mặt dễ khiêu khích |
| Đứng một mình cãi lý | Gọi người quen, bảo vệ, người bán gần đó | Có người thứ ba, màn kịch tan |
| Đưa một ít "cho xong chuyện" | Không đưa gì, đề nghị chờ công an | Đưa một lần là bị nhắm lại lần sau |
Khi đứng trước lựa chọn giữa tài sản và an toàn thân thể, chọn an toàn. Phần lớn tài sản có thể được bảo vệ bằng việc trình báo sớm và chứng cứ tốt, không phải bằng sức.
Ghi nhớ đặc điểm thế nào cho dùng được
Sau sự việc, cán bộ tiếp nhận thường hỏi những chi tiết mà người hoảng hốt khó nhớ. Tập ghi nhớ theo thứ tự cố định giúp bạn có thông tin dùng được:
- Số người và vai. Mấy người, ai nói, ai đứng ngoài, ai lại gần đồ của bạn.
- Những thứ khó thay đổi. Dáng người cao thấp, giọng nói vùng miền, cách đi, vết sẹo, hình xăm, tay thuận. Áo khoác thì cởi được, dáng đi thì khó đổi.
- Đồ mang theo. Màu và kiểu túi, mũ, giày dép.
- Phương tiện. Loại xe, màu xe, đặc điểm lạ như xe có thùng, móc treo, vết móp. Biển số nếu thấy rõ, không cần cố đọc khi nguy hiểm.
- Hướng đi và thời gian. Họ rời đi về phía nào, lúc mấy giờ.
- Câu nói. Vài câu nguyên văn họ đã nói, nhất là tên họ tự xưng và lý do họ đưa ra.
Ghi lại ngay vào điện thoại khi đã an toàn, kể cả khi chưa chắc mình có mất gì. Vài phút sau trí nhớ đã bắt đầu tự "lấp chỗ trống" bằng hình ảnh không chính xác.
Khi người đi cùng bạn đang bị cuốn vào
Nhiều khi người bị nhắm không phải bạn mà là người đi cùng: mẹ đang nói chuyện với người "nhặt được vàng", bạn đồng nghiệp đang cho người lạ lau áo, em nhỏ đang bị người lạ dụ đưa túi. Bạn đứng ngoài nên thấy rõ bộ khung hơn họ, nhưng xen vào thế nào để không gây xô xát là chuyện cần khéo.
Cách nhẹ nhàng nhất là kéo người thân ra bằng một lý do không liên quan: "Mẹ ơi, con cần mẹ qua đây xem cái này gấp", "Anh ơi, sếp gọi". Nắm tay họ, dắt đi về chỗ đông, rồi mới giải thích. Không đứng lại tranh luận với người lạ, không nói "đây là lừa đảo" trước mặt họ, vì câu đó dễ làm cả nhóm nổi nóng.
Nếu người thân đã lỡ đưa đồ, đừng trách ngay giữa đường. Đưa họ tới chỗ an toàn, giúp họ ghi lại những gì nhớ được, rồi cùng đi trình báo. Với người lớn tuổi, nên thống nhất từ trước một câu ám hiệu trong nhà, nghe thấy là biết phải dừng lại và đi theo con cháu ngay.
Khi nào gọi 113, khi nào báo sau
Gọi 113 khi có nguy hiểm đang diễn ra: bạn bị chặn đường không cho đi, bị vây, bị doạ đánh, bị giằng đồ, hoặc thấy người khác đang bị như vậy. Khi gọi, nói vị trí trước tiên, rồi đến chuyện gì đang xảy ra, có bao nhiêu người, có ai bị thương không. Nói ngắn, nghe theo hướng dẫn của người trực.
Nếu màn dàn cảnh đã tan, bạn đã an toàn, có hay không mất đồ, thì trình báo công an xã, phường nơi xảy ra trong ngày. Mang theo phần ghi chú đặc điểm, đồ vật họ để lại nếu có. Việc trình báo cả khi không mất gì vẫn có ích, vì nó giúp công an biết có nhóm đang hoạt động ở khu vực đó.
Ở bến xe, nhà ga, trung tâm thương mại, chợ có ban quản lý, báo bảo vệ hoặc ban quản lý ngay. Họ có camera và quen với những người hay lảng vảng, có thể phối hợp với công an nhanh hơn. Khi báo, xin tên người tiếp nhận và hỏi họ có cần bạn chờ để xem lại camera hay không.
Người đứng xung quanh có thể giúp gì
Người đứng xem thường nghĩ mình không nên xen vào chuyện người khác. Nhưng với màn dàn cảnh, sự có mặt của người thứ ba chính là thứ phá màn kịch, và không cần đối đầu với ai. Một câu hỏi thăm nạn nhân: "Cô ơi, cô có cần con gọi ai không?" đã đủ cắt đứt nhịp của người dàn cảnh.
Người bán hàng, bảo vệ, tài xế xe ôm ở một chỗ cố định cả ngày thường nhận ra những gương mặt lảng vảng nhiều lần. Nếu thấy một người lớn tuổi đang bị kéo ra góc khuất, hoặc một người bị vây quanh xe, chỉ cần đứng gần, lên tiếng, gọi bảo vệ. Có dấu hiệu bạo lực thì gọi 113 và chờ ở khoảng cách an toàn.
Sau đó, nếu được, ở lại làm chứng, cho nạn nhân cách liên hệ, kể lại những gì mình thấy với cơ quan tiếp nhận. Đừng đăng ảnh khuôn mặt ai lên mạng kèm lời kết tội khi chưa có kết luận, vì có thể làm hại người vô can và gây khó cho việc điều tra.
Sau khi đã an toàn: kiểm đồ và bước tiếp theo
Đứng ở chỗ an toàn rồi mới kiểm: ví, tiền, điện thoại, giấy tờ, chìa khoá, túi có đúng là túi của mình không, đồ trong cốp xe còn đủ không. Nhiều người chỉ phát hiện bị tráo khi về đến nhà, lúc đó camera quanh hiện trường đã có thể bị ghi đè.
Nếu mất thẻ hay điện thoại, khoá ngay. Nếu bị tráo vàng, tiền, giữ nguyên vật bị đổi. Ghi lại ngay mọi thứ như mục ghi nhớ đặc điểm ở trên, rồi trình báo. Những bước tiếp theo như theo dõi hồ sơ, khiếu nại, đòi lại tài sản có thể cần thời gian; điều quan trọng trong ngày đầu là chứng cứ còn nguyên và lời kể còn rõ.
Cuối cùng, kể lại cho người thân, hàng xóm, nhất là những người lớn tuổi. Mỗi lần một chiêu được kể lại bằng chuyện thật, có thêm vài người nhận ra nó khi gặp. Và nếu có ai đó liên lạc hứa "lấy lại đồ giúp" với điều kiện bạn trả trước một khoản, hãy từ chối: đó là màn dàn cảnh thứ hai nhắm vào người vừa mất đồ.
Câu hỏi thường gặp
Nghi nhầm người tử tế thì có sao không?
Không sao. Ba việc dừng, giữ, rời không làm hại ai: bạn chỉ từ chối, giữ đồ và đi về chỗ đông người. Người tử tế thật sẽ hiểu, vì họ cũng biết những chiêu này. Điều cần tránh là buộc tội ai đó tại chỗ khi chưa có căn cứ.
Đang bị vây thì gọi 113 có kịp không?
Gọi càng sớm càng tốt, và trong lúc chờ, nói to để người xung quanh chú ý, đi về phía có người. Thường chỉ việc bạn cầm máy gọi và nói to vị trí đã đủ làm nhóm dàn cảnh rút đi. Không cần đợi đến khi bị tấn công mới gọi.
Không mất gì thì có cần trình báo không?
Nên trình báo nếu có thể. Thông tin về một nhóm đang dàn cảnh ở một khu vực, kèm đặc điểm người và thời gian, giúp công an xã, phường để ý và ngăn vụ tiếp theo. Cũng nên báo ban quản lý chợ, bảo vệ bến xe nơi xảy ra.
Có nên đi theo kẻ gian từ xa để biết họ đi đâu không?
Không nên. Đi theo một nhóm có thể có nhiều người khiến bạn rơi vào chỗ vắng và gặp nguy hiểm. Ghi nhớ hướng đi, phương tiện, thời gian là đủ. Việc truy tìm là của cơ quan công an, có camera và lực lượng chuyên trách.
Làm sao giữ bình tĩnh khi bị ép thời gian?
Nhớ rằng mọi việc thật đều chờ được vài phút. Khi ai đó nói "nhanh lên", hãy coi đó là tín hiệu để chậm lại. Hít một hơi, đặt tay lên túi, nói câu từ chối đã tập sẵn. Câu nói quen miệng giúp bạn hành động đúng ngay cả khi đầu óc đang rối.