Khi hợp đồng được lập thành hai hay ba bản, mỗi bản phải giống hệt nhau về nội dung; nếu các bản lệch nhau mà mỗi bên chỉ giữ một bản, người bị thiệt thường chỉ biết khi tranh chấp nổ ra. Cách phòng là so các bản ngay tại bàn trước khi ký: đặt cạnh nhau, đọc chéo những điều có số và tiền, đếm số trang từng bản, rồi ký nháy và ký chính trên tất cả các bản cùng lúc.
Chiêu này khác với thay trang sau khi ký. Ở đây các bản đã khác nhau ngay từ lúc mang tới bàn: bản đưa bạn đọc thì đúng như thoả thuận, bản bên kia giữ thì có một hai chỗ khác. Phần dưới đây chỉ những chỗ hay bị làm lệch, cách so trong năm phút mà không cần đọc lại toàn bộ hai lần, cách xử lý với hợp đồng song ngữ và bản điện tử, và việc cần làm khi phát hiện lệch sau khi đã ký.
Chiêu lệch bản diễn ra thế nào
Hợp đồng ghi "lập thành hai bản có giá trị như nhau, mỗi bên giữ một bản" là câu quen thuộc. Người ký thường đọc kỹ một bản, rồi ký nhanh bản còn lại vì nghĩ hai bản in cùng một lúc. Nếu một bên cố ý chuẩn bị hai bản khác nhau, họ chỉ cần đổi vài chữ ở chỗ ít ai đọc lại: số ngày báo trước khi chấm dứt, mức phạt, bên chịu thuế phí, thời điểm bàn giao.
Ví dụ giả định: anh Phong ở Hải Phòng bán chiếc xe tải nhỏ cho một người quen của bạn. Hai bên ngồi ký hai bản, anh đọc bản đặt trước mặt mình thấy ghi bên mua chịu mọi chi phí sang tên. Bản bên mua cầm về ghi bên bán chịu. Mãi đến khi làm thủ tục, hai người mới đặt hai bản cạnh nhau. Không bản nào bị sửa sau khi ký; chúng khác nhau từ đầu.
Người lập bản khác không nhất thiết có ý xấu. Có khi bên soạn lưu nhầm tệp, in một bản trước và một bản sau khi đã sửa. Nhưng hậu quả với người ký là như nhau, nên việc so bản là thói quen nên có dù đối diện là ai.
Một biến thể nữa hay gặp ở giao dịch giữa người quen: một bên bảo bản của bạn để họ giữ hộ cho khỏi thất lạc, vì bạn hay đi xa. Lúc ấy bạn không lệch bản, mà là không có bản nào. Dù tin nhau đến đâu, ít nhất hãy chụp lại đủ các trang.
Những chỗ hay bị làm lệch giữa các bản
Không phải mọi chữ đều cần so. Hãy tập trung vào những chỗ thay đổi một chữ là đổi quyền lợi.
- Số tiền, cách viết bằng chữ, đơn vị tiền tệ.
- Số ngày: thời hạn thanh toán, thời hạn bàn giao, số ngày báo trước khi chấm dứt.
- Mức phạt vi phạm và mức bồi thường, ghi theo phần trăm hay theo số tiền.
- Bên chịu thuế, phí, lệ phí và chi phí phát sinh.
- Điều khoản về tiền cọc: mất cọc khi nào, trả cọc khi nào, phạt cọc bao nhiêu.
- Tên, số giấy tờ tuỳ thân, địa chỉ của các bên.
- Mô tả tài sản: biển số, diện tích, số thửa, số khung, số máy.
- Nơi giải quyết tranh chấp và luật áp dụng nếu có.
Tám nhóm này thường chiếm phần nhỏ trong hợp đồng, nên so riêng chúng mất ít thời gian hơn nhiều so với đọc lại hai bản từ đầu đến cuối. Các câu dài mang tính mô tả chung ít khi bị đổi, vì đổi chúng không đem lại lợi gì rõ ràng.
So hai bản trong năm phút
Cách sau dùng được cả khi bạn không quen đọc hợp đồng. Cần hai người: bạn và người đi cùng, hoặc bạn và chính bên kia.
- Đặt các bản cạnh nhau, đếm số trang từng bản. Số trang khác nhau là dừng lại ngay.
- Mở cùng một trang ở các bản, kiểm dòng đầu và dòng cuối mỗi trang có giống nhau không. Trang lệch dòng đầu hay dòng cuối thường là trang bị chèn chữ.
- Một người đọc to các số và tên ở bản A, người kia dò theo trên bản B. Sau đó đổi vai, đọc bản B dò bản A.
- Dò riêng tám nhóm ở mục trên, đánh dấu tích bằng bút chì ở lề bản nháp, không đánh dấu lên bản sẽ ký.
- Ký nháy mọi trang của mọi bản cùng một lúc, không ký xong bản này mới mang bản kia ra.
- Chụp ảnh đủ các trang của mọi bản trước khi mỗi bên cầm bản của mình.
Đọc chéo hiệu quả vì mắt người dò bản thứ hai không bị ảnh hưởng bởi trí nhớ về bản thứ nhất. Khi tự đọc một mình cả hai bản, đầu óc hay tự điền phần mình đã quen, và bỏ qua đúng chỗ bị đổi.
Hợp đồng song ngữ, bản điện tử, bản sao gửi qua tin nhắn
Ngoài hai bản giấy giống hình thức, nhiều khi bạn ký với nhiều dạng bản khác nhau. Mỗi dạng có chỗ dễ lệch riêng.
| Dạng bản | Chỗ dễ lệch | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Song ngữ Việt và một ngôn ngữ khác | Bản tiếng nước ngoài ghi khác bản tiếng Việt, nhất là điều phạt | Hỏi rõ bản nào ưu tiên khi có khác biệt; nhờ người đọc được cả hai so các điều có số |
| Bản điện tử gửi qua thư sau khi ký giấy | Tệp gửi lại là bản đã chỉnh | Coi bản giấy có chữ ký là bản chuẩn; so tệp với ảnh chụp bản giấy |
| Bản sao gửi qua tin nhắn | Chỉ là bản nháp, không phải bản ký | Giữ làm dấu vết, nhưng không dùng thay việc giữ bản gốc |
| Bản ký riêng ở hai nơi rồi gửi qua bưu điện | Mỗi bên ký một bản khác nhau | Tránh nếu được; nếu buộc phải làm, chụp đủ trang bản mình ký trước khi gửi |
| Bản do một bên in sẵn mang tới | Không ai biết tệp gốc ra sao | Đề nghị nhận tệp trước một ngày để so với bản in |
Câu "hai bản có giá trị như nhau" không tự làm cho hai bản giống nhau. Nó chỉ có nghĩa khi bạn đã kiểm rằng chúng giống nhau.
Hợp đồng mẫu của cửa hàng, công ty: bản khách giữ phải đủ gì
Khi mua trả góp một chiếc xe máy, ký hợp đồng lắp internet hay thuê một căn hộ dịch vụ, bạn thường ký vào hợp đồng mẫu in sẵn của bên bán. Nhân viên đưa hai hoặc ba bản, bạn ký hết, rồi họ nói bản của khách sẽ được đóng dấu và gửi sau. Phần lớn các đơn vị làm đúng, nhưng chính kiểu ký này là chỗ khách hàng không có gì trong tay để so khi có chuyện.
Bản khách giữ nên có đủ: chữ ký của người đại diện bên kia, con dấu nếu đó là tổ chức, ngày ký, và cùng số trang với bản họ lưu. Nếu họ chỉ có thể đóng dấu sau, đề nghị chụp ảnh đủ các trang bản bạn vừa ký trước khi giao lại, và hỏi rõ ngày nào nhận bản hoàn chỉnh. Khi nhận, so bản đó với ảnh đã chụp, đặc biệt các ô được điền tay như số tiền trả trước, số kỳ, ngày bắt đầu.
Một chỗ hay bị bỏ qua là mặt sau tờ giấy. Hợp đồng mẫu thường in điều khoản chung bằng chữ nhỏ ở mặt sau, và bản khách giữ có khi in phiên bản điều khoản khác bản lưu. Lật cả hai mặt khi so. Câu nên hỏi nhân viên: "Điều khoản chung mặt sau này là bản áp dụng từ khi nào, có giống bản bên mình lưu không?". Nhân viên tử tế sẽ trả lời được, còn nếu họ không chắc, bạn có thể đề nghị chụp lại bản lưu của họ.
Phát hiện lệch ngay tại bàn: nói sao cho êm
Phát hiện chỗ lệch ngay lúc so là tình huống tốt nhất, vì chưa có gì ràng buộc. Đừng vội kết luận ai gian. Nói đơn giản: "Chỗ này hai bản ghi khác nhau, mình thống nhất bản nào rồi in lại cả hai nhé". Nếu bên kia giải thích là in nhầm, đề nghị họ in lại cả hai bản từ cùng một tệp, rồi so lại từ đầu thay vì chỉ kiểm chỗ vừa sửa.
Nếu không có máy in ở đó, có thể sửa tay trên cả hai bản cho giống nhau, gạch chữ sai bằng một nét, viết chữ đúng, cả hai bên ký sát chỗ sửa trên từng bản. Ghi thêm ở trang cuối mỗi bản rằng đã có chỗ sửa ở trang nào.
Nếu bên kia không chịu sửa hoặc lảng sang chuyện khác, đây là lúc nên dừng. Một hợp đồng khởi đầu bằng việc một bên giữ bản khác với bản mình đọc hiếm khi đi đến kết thúc êm đẹp, kể cả khi số tiền nhỏ.
Đã ký rồi mới thấy lệch: giữ gì, hỏi ai
Nếu chỉ sau khi ký bạn mới biết bản của mình và bản bên kia khác nhau, hãy làm ba việc. Một, giữ nguyên bản gốc của bạn, không sửa, không viết lên. Hai, đề nghị bên kia cho chụp bản họ giữ, hoặc gặp nhau để đặt hai bản cạnh nhau, có người làm chứng; chụp ảnh hai bản trong cùng khung hình. Ba, gom mọi bản nháp, tin nhắn trao đổi trước khi ký, đặc biệt những tin nhắn nhắc tới đúng điều khoản bị lệch.
Nếu hai bên thương lượng được, cách gọn là ký một văn bản sửa đổi hoặc phụ lục ghi rõ điều khoản nào được hiểu thế nào, và mỗi bên giữ một bản đã so kỹ. Nếu không thương lượng được, hoà giải và khởi kiện là các bước tiếp theo; việc chứng minh bản nào thể hiện đúng ý chí của hai bên phụ thuộc nhiều vào các dấu vết trước khi ký.
Nếu bạn cho rằng việc lệch bản là cố ý để chiếm tiền hay tài sản của bạn, có thể trình báo công an cấp xã, phường nơi ký. Khi giá trị lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi gửi văn bản cho bên kia, vì một câu chữ sơ ý trong tin nhắn trả lời cũng có thể bị dùng như sự thừa nhận.
Câu hỏi thường gặp
Hai bản hợp đồng khác nhau thì bản nào có giá trị?
Không có câu trả lời chung. Khi xảy ra tranh chấp, cơ quan giải quyết sẽ xem xét cả hai bản cùng các chứng cứ khác như tin nhắn, bản nháp, người làm chứng để xác định ý chí thật của các bên. Vì vậy dấu vết trước khi ký rất quan trọng.
Có nên để bên kia mang cả hai bản về ký rồi gửi lại không?
Không nên nếu tránh được. Khi một bên ký ở nơi khác, bạn không kiểm được bản họ ký có giống bản bạn giữ không. Ký cùng lúc, cùng bàn, so ngay tại chỗ là cách an toàn nhất.
Ký hợp đồng ba bên thì so bản thế nào?
Nguyên tắc như hai bên: đếm trang, so các điều có số và tiền, ký nháy mọi trang của mọi bản cùng lúc. Có thể chia ba người đọc chéo luân phiên, mỗi người đọc một bản cho hai người kia dò.
Bản điện tử gửi sau khi ký có khác bản giấy thì tin bản nào?
Bản giấy có chữ ký của các bên thường là bản bạn cần dựa vào. Bạn nên chụp ảnh bản giấy ngay lúc ký để có thể so với bất kỳ tệp điện tử nào được gửi sau đó.
Có cần công chứng để tránh lệch bản không?
Công chứng không bắt buộc với mọi hợp đồng. Với hợp đồng phải công chứng hoặc chứng thực theo luật, tổ chức thực hiện sẽ lưu bản, giúp đối chiếu dễ hơn. Với hợp đồng thông thường, việc so bản và ký cùng lúc là đủ để phòng phần lớn rủi ro.